WYSTAWA

Wernisaż:
godz. 13:00
16 kwietnia 2017 R.

IKONY
WYSTAWA POWARSZTATOWA Z PISANIA IKON
POD KIERUNKIEM O. CYPRIANA MORYCA

DOŚWIADCZENIE IKONY. IKONA SZKOŁĄ KOMUNIKACJI

Niezwykły kurs

W ramach współpracy Wydziału Filozofii KUL z Technikum nr 1 dla Uczniów Niesłyszących i Słabo Słyszących im. Jana Pawła II w Lublinie w okresie od listopada 2016 do marca 2017 roku miał miejsce kurs pisania ikon. W wydarzeniu wzięli udział uczniowie, nauczyciele i absolwenci szkoły, w sumie 15 osób. Zadanie koordynacji wspólnych działań podjęła Kierownik Kształcenia Praktycznego Beata Maciejewska-Musur. Nad uczestnikami kursu oraz organizacją pracowni plastycznej czuwała Helena Sakowicz, historyk sztuki, instruktor pracowni plastycznej. Z ramienia Wydziału Filozofii zaangażowano pracowników Instytutu Kulturoznawstwa, piszącego tę relację o. Janusza Moryca, któremu przypadło w udziale prowadzenie warsztatów od strony duchowej i technicznej oraz Agnieszkę Żuk, odpowiedzialną za sprawy organizacyjne oraz integrację obu współpracujących środowisk.

W ramach kursu staraliśmy się odtworzyć warunki tradycyjnej pracowni ikony, choć ze względu na ograniczony wymiar czasu oraz specyficzny sposób komunikacji niektóre rygory ascetyczne zostały złagodzone. Praca nad ikoną była dla instruktorów i uczniów unikalnym doświadczeniem skupienia, cierpliwości a także komunikacji niewerbalnej, gdyż nie wszystkie porady instruktorów - zwłaszcza receptury pigmentów i sposoby nanoszenia farb - udawało się przetłumaczyć na język migowy.

Uczestnicy warsztatów samodzielnie wybrali jeden z trzech zaproponowanych tradycyjnych motywów: Pantokratora, Matkę Bożą lub Jana Chrzciciela. Wierność wymogom kanonu ikonograficznego zapewniły dobrej jakości reprodukcje. Każde spotkanie rozpoczynało się odczytaniem modlitwy izografów oraz zapaleniem świec przed ikoną św. Łukasza. Praca postępowała równymi etapami. Osoby pracujące szybciej czekały na pozostałych. Kolejne zadania były prezentowane wszystkim uczestnikom na tablicy. Po ogólnym wprowadzeniu kursanci już indywidualnie analizowali zadania na reprodukcjach i powtarzali wybrany motyw na papierze akwarelowym. Dopiero poprawiony i zatwierdzony szkic przenosili na drewniane podobrazie. Do etapów, które wszyscy wykonali bardzo sprawnie, nawet z zadziwiającą łatwością, należał grawerunek oraz złocenia. Późniejsze zadania, zwłaszcza skomplikowana receptura mieszania kolorów oraz transparentny sposób nakładania warstw malarskich, nastręczały pewne trudności. Kurs nie należał do zadań łatwych, jednak atmosfera entuzjazmu pozwoliła wszystkim uczestnikom nie tylko wytrwać do końca, ale przede wszystkim odkryć wielki potencjał osobistej wrażliwości i talentów. Jeszcze cenniejszym doświadczeniem była radość dzielenia się tym bogactwem w grupie, której uczestnicy dopingowali się w pracy i pomagali sobie nawzajem. Wbrew spodziewanym, trudnościom komunikacyjnym grupa zżyła się. Ikona, zgodnie ze swoją istotną funkcją relacyjną, pozwoliła wszystkim odkryć nowy sposób kontaktu bardziej duchowego, subtelnego i wymagającego.

Z pewnością wielotygodniowy twórczy wysiłek na drodze ikony zaowocuje u młodzieży większą wiarą w siebie, zapałem i odwagą osobistego rozwoju. A o tym za uczniów mówią już same dzieła.

Pracownia św. Łukasza

W ramach kursu starałem się podzielić doświadczeniem zdobytym w artystycznej Pracowni św. Łukasza. Pracownia, która działa przy lubelskim klasztorze bernardynów od 2007 roku, uczy sztuki pisania ikon oraz medytacji słowa i obrazu tak, aby wizerunki Chrystusa i świętych mogły stawać się narzędziem duchowego doświadczenia zarówno pojedynczych osób, jak i małej wspólnoty, gdyż ikona posiada moc integracji. W grupie, która tworzyła zalążki pracowni nie było osób artystów malarzy. Ja nauczyłem się warsztatu ikony w zakopiańskiej szkole Kenara oraz w pracowni tradycyjnych technik i technologii artystycznych KUL. Świeccy liderzy grupy poznawali tajniki warsztatu izografii w Krakowie w stowarzyszeniu Ecclesia, w ramach dwuletniego studium oraz w Atelier ikony Wspólnot Jerozolimskich w Brukseli. Osoby związane z klasztorną pracownią zdają sobie sprawę z panującej obecnie swoistej mody na tworzenie ikon, której zewnętrznym przejawem są rozliczne pracownie, warsztaty, kursy i szkoły ikony. Jednocześnie żywią nadzieję, że w ich działaniach nie chodzi jedynie o wyraz snobizmu, ale o doświadczenie wartościowe i dynamiczne. Zarówno w wymiarze teoretycznym, jak i praktycznym uczestniczą w oddolnym, spontanicznym i pozaakademickim ruchu na rzecz sztuki religijnej. Ten fenomen jest odpowiedzią na doświadczenie urzeczowienia i stechnicyzowania wszelkich niemal przejawów życia oraz środkiem zaradczym na płytki konsumpcjonizm, który nie omija również przestrzeni życia duchowego i różnych form twórczości. Osoby odwiedzające klasztorną pracownię zainteresowane są przede wszystkim wspólną modlitwą oraz poznaniem tajników warsztatu, który pozwoliłby im tworzyć dzieła o charakterze kontemplacyjnym. Obroną przed niebezpieczeństwem popadnięcia w powierzchowne imitowanie ikony jest troska o stworzenie modlitewnej atmosfery pracy. Służy temu regulamin pracowni, który przede wszystkim zaleca milczenie, punktualność i systematyczność oraz skupienie. Pracę poprzedza 40-minutowa medytacja tekstów wybranych z ksiąg Starego i Nowego Testamentu według metody lectio divina oraz wspólna recytacja tradycyjnej modlitwy izografów. Na zakończenie pracy, na którą pozostaje około dwóch godzin, odmawia się Kompletę z Liturgii Godzin lub modlitwy spontaniczne. W zależności od rodzaju i etapu pracy stosowane są formuły modlitewne z Rytuału ikonopisarskiego, opracowanego na podstawie dawnych modlitw przez Śląską Szkołę Ikonograficzną. Ten cenny modlitewnik pomaga interpretować w sposób metaforyczny nie tylko niemal każdy gest izografa, ale także stosowane materiały, surowce i samą technikę pracy.

Ikony Łukaszowe

Przyświecające nam ambicje naśladowania warsztatu dawnych bizantyńskich izografów wyraża oddanie pracowni w opiekę świętemu Łukaszowi, patronowi ikonografów i artystów. Kult św. Łukasza, autora Ewangelii, Dziejów Apostolskich, a zarazem lekarza, historyka i domniemanego malarza pierwszych chrześcijańskich obrazów, determinuje przede wszystkim respekt dla duchowego wymiaru ikony jako wizerunku kościelnego i liturgicznego. Z tym najistotniejszym rysem świętego obrazu ściśle wiąże się szacunek dla kanonu, którego rygory wynikają z przekonania o istnieniu swoistej twórczej sukcesji łączącej współczesnych pisarzy ikon z prapoczątkami sztuki chrześcijańskiej oraz samym Łukaszem. Kanon przez wieki zabezpieczał podejście obiektywne, rozumiane jako współpraca z wewnętrznym światłem, utożsamianym w teologii z jasnością Chrystusa na Górze Tabor (Mt 17, 1-5). To mistyczne doświadczenie określano jako wewnętrzne oświecenie czyniące z izografa nie tyle artystę, co teologa pędzla. Ikony zawsze winny być zgodnie z wzorem przekazywanym przez Ojców Kościoła od pierwszego Izografa. Każdy kanoniczny obraz miał w ten sposób przynajmniej dwóch autorów - pierwszym był Ewangelista Łukasz, a drugim malarz-izograf, pokornie uznający siebie za kolejne ogniwo 'łańcucha artystycznej sukcesji'.

Dalszą konsekwencją poddania ikony dyscyplinie teologicznej jest postawa szacunku dla naturalnych surowców i prostych narzędzi oraz uświęconych rytuałów i receptur. W pracowni unikamy nowoczesnych syntetycznych materiałów oraz działań jedynie imitujących dawne wzorce. To nie należy do zadań łatwych, jednak instruktorzy usiłują odtworzyć cierpliwy i staranny styl pracy dawnych izografów. Próby uprawiania sztuki jako misji kościelnej i społecznej, służącej wartościom obiektywnym, okazują się dziś szczególnie trudne ze względu na specyfikę współczesnej kultury masowej, która promuje postawy subiektywne, prywatne i emocjonalne. Szczere oddanie szkole ikony musi zatem prowadzi do konfrontacji dotychczasowych wyobrażeń o osobistej wolności z wymaganiami kanonu oraz odkrycia deficytu cnót społecznych oraz takich sprawności, jak cierpliwość, wytrwałość, staranność. W praktyce można zauważyć, że na drodze ikony mogą wytrwać jedynie osoby skłonne do różnych form ascezy, pośród których na pierwsze miejsce wysuwa się umiejętność milczenia, a następnie zgoda na status ucznia i przestrzeganie skomplikowanych receptur, wymagających nie lada cierpliwości i pokory.

Relacja uczeń - mistrz, niegdyś niezwykle istotna w procesie kształcenia artystycznego, dziś rodzi wiele nieporozumień i lęków. Gdy już się pokona te trudności, na efekty wspólnego wysiłku, który wyzwala i integruje zaskakująco duże zasoby talentów, nie trzeba długo czekać.

Modlitwa i praca

Bazę edukacyjną stanowią regularne spotkania w pracowni w piątkowe wieczory oraz doroczne plenery wakacyjne. Zarówno w pracowni, jak i w plenerze wspólne działanie odwołuje się do etapów stwarzania świata z metaforycznego opisu w Księdze Rodzaju (Rdz 1,1-31). W kluczu biblijnym praca izografa jest doświadczeniem przechodzenia od chaosu, nieładu i ciemności ku coraz większemu uporządkowaniu i rozświetleniu. Praca ta nie jest czynnością czysto techniczną i mechaniczną, lecz jako naśladowanie gestów Boskiego Architekta nabiera sensu metafizycznego. Izograf porządkuje materię za pomocą światła. Zagadnienia mistyki światła, które stanowią kluczowy aspekt ikony, należą do najczęściej podejmowanych tematów w refleksji teoretycznej, podejmowanej w ramach teoretycznej części kursu izografii. Uczestników zaprasza się do medytacji ewangelicznej perykopy o Przemienieniu na Taborze oraz do napisania ikony Przemienienia Pańskiego, a przynajmniej, gdy nie pozwala na to czas, jej substytutu w postaci samej twarzy Chrystusa. Spotkanie z ikoną Taboru, zgodnie z dawną tradycją ikonograficzną, staje się okazją do szukania wewnętrznego, duchowego oświecenia - zyskania 'światłych oczu serca', bez których ikony będą pozbawione duchowej siły oraz pozostaną dziełami jedynie zmysłowymi, materialnymi.

Podłoża ikon wykonane są z kilku sklejonych desek lipowych, które po zaimpregnowaniu okleja się płótnem i pokrywa kilkoma warstwami gruntu klejowo-kredowego. Każda z warstw technologicznych obarczona jest znaczeniem symbolicznym, np. solidność drewna i gruntu, jako substytut ściany przygotowanej pod fresk, oznacza trwałość dogmatu; płótno przypomina całun grobowy Chrystusa; kowczeg, czyli wgłębienie w desce - Arkę Przymierza. Na wypolerowany grunt nanosi się rysunek z wzornika, a następnie najważniejsze linie są ryte za pomocą ostrego narzędzia. Ten etap pracy oznacza wierność wymogom kanonu, dzięki której przekazuje się obiektywny 'wzór z góry'. Na tym etapie należy nałożyć złote tło oraz nimby. Płatki złota symbolizują światło łaski stwórczej według pierwszych słów Boga 'niechaj się stanie światłość!' (Rdz 1, 3). Odkryte części ciała pokrywa się sankirem, czyli ciemną mieszanką pigmentów, która przypomina ziemię. Również szaty i inne elementy ikony pokrywane są najciemniejszymi tonami kolorów, dobranych zgodnie z wymogami kanonu. Następnie w kilku warstwach zarówno części ciała, jak i szat oraz elementów natury pokrywa się coraz jaśniejszymi i bardziej transparentnymi barwami. Na koniec za pomocą złota lub czystej kryjącej bieli zaznaczane są intensywne bliki światła, oznaczające łaskę uświęcającą. Ukończone ikony podpisuje instruktor, co jest wyrazem uznania ich kanonicznego charakteru.

Dorobek pracowni należy oceniać w kilku aspektach wynikających z przyjętego programu. Najbardziej uchwytnym śladem działalności edukacyjnej są same ikony, ale do dorobku należy zaliczyć przede wszystkim sprawność warsztatową i wiedzę uczniów. W pracowni pierwsze swe kroki na polu izografii stawiały osoby, które obecnie prowadzą samodzielną i dojrzałą działalność. Nasz projekt, podporządkowany celom edukacyjnym, nie zakłada kolekcjonowania ikon. Opuszczają one pracownię razem z ich twórcami. Wielu autorów nie ukrywa emocjonalnej, a nawet duchowej więzi ze swym dziełem. W pracowni pozostają nieliczne pamiątki warsztatów i plenerów, które stają się wyposażeniem oratorium służącego modlitwie uczestników kursów. Najciekawsze ikony prezentowane są na stronie internetowej pracowni oraz w okolicznościowych kalendarzach grupy duszpasterskiej Najświętszego Imienia Jezus, wydawanych od roku 2010. Powodem dużej satysfakcji są nasze ikony służące modlitwie w oratoriach klasztornych, i kościołach:
1.Sacra Conversazione - kaplica Księży Salezjanów w Lublinie
2. Droga krzyżowa - kaplica Księży Salezjanów w Lublinie
3. Ikona Świętej Rodziny - kaplica Sióstr Świętej Rodziny z Nazaretu w Lublinie
4. Krzyż San Damiano - kościół św. Franciszka w Kalnicy
5. Ikona Eleusy - kościół św. Franciszka w Kalnicy
6. Ikona świętego Jan Paweł II - kościół św. Franciszka w Kalnicy
7. Krzyż San Damiano - kaplica domowa w klasztorze oo. Bernardynów w Lublinie
8. Św. Franciszek z Asyżu - refektarz w klasztorze oo. Bernardynów w Lublinie
9. Krzyż san Damiano - oratorium w Diecezjalnym Domu Rekolekcyjnym w Rzeszowie
10. Droga Krzyżowa kościół Św. Brata Alberta w Lublinie


o. Janusz Cyprian Moryc